6 djathërat më të rëndësishëm shqiptarë
1. Djathë i Bardhë
Gurthemeli i bulmetit shqiptar. Një djathë i bardhë i freskët, i kripur dhe i thërrmueshëm, shumë i ngjashëm me djathin feta grek, por zakonisht me kripë më të butë. I bërë nga qumështi i deles, qumështi i dhisë ose një përzierje. Hahet në copa së bashku me bukë, domate dhe ullinj. Mëngjesi shqiptar, or used in countless recipes including byrek, pite, and salads.2. Gjizë (Djathë i freskët / Gjizë)
Një djathë i freskët, i butë dhe i thërrmueshëm, i ngjashëm me rikotën ose queso fresco. I bërë nga qumësht i ngrohur që është trazuar. Përdoret si mbushje në pite, në supa, në bukë me mjaltë dhe si pjatë anësore. Më i lehtë dhe më i butë se djathi i bardhë.3. Kaçkavall (Kashkaval)
Një djathë i verdhë gjysmë i fortë, i shkruar kaçkavall në shqip, i lidhur me djathin italian caciocavallo dhe djathin grek kasseri. I bërë nga qumështi i deles ose i lopës dhe i plakur për rreth tre muaj sipas traditës së Gjirokastrës. I gjithanshëm, përdoret për pjekje në skarë, në sanduiçe ose thjesht i prerë në feta me bukë. I zakonshëm në të gjithë Ballkanin, me variacione dalluese shqiptare.4. Mishavinka / Mishavinë
Një djathë tradicional i pjekur nga Alpet Veriore të Shqipërisë, i prodhuar në Kelmend (Qarku i Shkodrës) në fshatrat Lëpushë, Budaç dhe Vermosh. I mprehtë dhe i thërrmueshëm. I pjekur për rreth dy muaj në enë druri të mbyllura me gjalpë të shkrirë. Një djathë për njohës të mirë të shijes me karakter të thellë alpin.5. Djathë i Thartë (Djathë i thartë)
Një version më i butë i djathë i bardhë, i lënë të fermentohet më gjatë për një shije më të fortë. I popullarizuar në Shqipërinë qendrore dhe jugore.6. Djathë me Kos (Djathë kos)
Një përgatitje tradicionale ku kosi i kulluar kriposet dhe piqet në një djathë të butë, paksa të thartë. Përdoret i lyer në bukë ose si salcë me erëza.Djathërat Shqiptarë me një Vështrim të Parë
| Djathë | Qumësht | Tekstura dhe shija | Më e mira për | Ekuivalenti më i afërt |
|---|---|---|---|---|
| Djathë i bardhë | Dele, lopë ose të përziera | I kripur, i thërrmueshëm, i kripur | Sallata, byrek, mëngjes | Feta |
| Gjizë | Hirrë lope ose deleje | I butë, i freskët, i butë | Mbushje byreku, fërgesë, përhapet | Rikota ose djathë fermeri |
| Kashkaval | Dele ose lopë | Gjysmë i fortë, i verdhë, me shije arre | Sanduiçe të pjekura në skarë, të grira në rende | Caciocavallo, provolon i butë |
| Mishavinë | Lopë, dele dhe dhi | I plakur në vazo druri, të mprehta | Hahet me bukë dhe raki | Pekorino i vjetëruar |
| Djathë i thartë | Lopë | I thartë, i athët, i thatë | Gatimi i fshatit verior | Djathë gjize i vjetëruar |
| Djathë me kos | Lopë ose dele | Kremoze, e butë si kos | Kremra, me bukë | Labneh |
Emrat ndryshojnë sipas rajonit dhe familjes, dhe i njëjti djathë mund të jetë më i butë në jug dhe më i kripur në veri. Kur keni dyshime te një shitës ushqimor shqiptar, kërkoni djathë të bardhë për sallata dhe byrek, dhe kashkaval për çdo gjë të gatuar.
Si përdoren djathërat shqiptarë
Në bukë dhe ëmbëlsira
- Byrek me djathë, byrek me djathë (byrek me petë)
- Pite me djathë, pit me djathë (më i sheshtë, më i thjeshtë se byreku). Më shumë rreth byrek kundrejt pite.
- Lakror me mbushje djathi, byreku i sheshte firme korçare
Në gatime të gatuara
- Fërgesë, Pjata karakteristike e Tiranës: speca të ziera ngadalë, domate dhe djathë i thërrmuar
- Speca me gjizë, speca të mbushur me djathë të freskët
- Burani, spinaq me kos ndonjëherë i shoqëruar me djathë
Si pjatë anësore ose meze e lehtë
- Kube djathi të bardhë me ullinj dhe domate, meze universale shqiptare
- Gjizë e freskët në bukë me mjaltë, për mëngjes ose ëmbëlsirë
- Djathë me raki, shoqërimi tradicional i aperitivit shqiptar. Shihni tonën udhëzues për raki.
Si prodhohet djathi shqiptar
Prodhimi tradicional i djathit në Shqipëri është një aktivitet familjar rural, i cili shpesh kryhet nga gratë në fshatrat malore:- Mbledhja e qumështit. Delet, dhitë ose lopët mjelen, zakonisht në mëngjes dhe në mbrëmje.
- Ngrohja dhe mpiksja. Qumështi ngrohet dhe shtohet një sasi e vogël mullëze (shpesh e bërë në shtëpi nga stomaku i qengjit) ose kos për të filluar mpiksjen.
- Duke shtypur. Gjiza shtypet, ndonjëherë duke përdorur gurë ose pesha druri, për të hequr hirrën.
- Kriposja dhe plakja. Djathi kriposet dhe hahet i freskët (djathë i bardhë, gjizë) ose i vjetëruar në shëllirë ose në enë druri (mishavinë, djathë i thartë).
- Depozitim. Djathi i pjekur mbahet në bodrume të freskëta ose, tradicionalisht, në çanta prej lëkure deleje ose fuçi druri.
Nga vijnë djathërat e Shqipërisë
Djathi në Shqipëri vjen pas deleve dhe maleve. Jugu përreth Gjirokastrës, si dhe malësitë e Zagorisë dhe Lunxhërisë sipër saj, është vendi historik i prodhimit të qumështit, i njohur për djathin e bardhë të qumështit të deles dhe për kashkavallin që ende shitet me rrotë në pazarin e Gjirokastrës. Korça dhe lugina e Devollit në juglindje furnizojnë pjesën më të madhe të djathit të bardhë të paketuar që gjendet në dyqane. Veriu i largët është ndryshe: malësitë e Kelmendit prodhojnë mishavinë, të pjekur në fuçi druri dhe të njohur nga Slow Food si një produkt trashëgimie, dhe fshatrat e Dibrës dhe Alpeve Shqiptare mbajnë djathëra të thartë dhe kos që rrallë dalin nga rajoni. Malet e Sharrit të Kosovës prodhojnë një djathë dele të tyren, djathë të Sharrit, që është një pikë krenarie lokale. Nëse udhëtoni, djathi është një arsye për ta vizituar: guidat tona për të Gjirokastër, Theth dhe Lugina e Valbonës mbulojnë fshatrat ku prodhohet.
Në tavolinë, djathë i bardhë dhe një gotë me raki është mezeja standarde shqiptare, dhe djathi është mbushja e dy byrekëve më të zakonshëm. Në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të njëjtat djathëra janë në banak. Dyqane ushqimore dhe kasapë shqiptarë në drejtorinë tonë dhe në menunë në Restorante shqiptare pranë jush.
Ku mund të blihet djathë shqiptar
Në Shqipëri
Çdo treg lagjeje (pazar) ka shitës djathi që shesin djathë të freskët dhe të vjetëruar shqiptar. Pazari i Ri i Tiranës është i shkëlqyer për blerjen e djathit. Në zonat rurale, shpesh mund të blini direkt nga fermat.Në SHBA.
Djathi autentik shqiptar është i disponueshëm në komunitetet kryesore shqiptaro-amerikane:- Dyqane ushqimore shqiptare në Bronx dhe Yonkers
- Tregjet shqiptare në Detroit (zona e Sterling Heights)
- Worcester, Massachusetts (komuniteti i vjetër shqiptar ka dyqane që funksionojnë prej kohësh)
- Disa furra buke shqiptare shesin edhe djathë tradicional
Djathi shqiptar kundrejt djathit feta grek kundrejt djathrave të tjerë mesdhetarë
- shqip djathë i bardhë vs greqisht feta: Prodhim dhe përdorim i ngjashëm, por versionet shqiptare janë zakonisht më pak të kripura dhe pak më të buta.
- Gjizë shqiptare vs rikota italiane: Ngjashëm, gjiza në shqip është shpesh më e kripur dhe përdoret ndryshe, më shpesh si mbushje ose meze sesa si përbërës i ëmbël.
- Kashkavalja shqiptare vs provolonja italiane: Familje djathërash e lidhur ngushtë me njëri-tjetrin, me versionet shqiptare që priren drejt shijeve më të mprehta dhe më pastorale.
- Mishavinë shqipe kundrejt Roquefort francez: Të dy janë djathëra të pjekur fort me status të mbrojtur ose Presidium, por janë shumë të ndryshëm: Roquefort është një djathë me qumësht deleje blu i pjekur në shpella gëlqerore në Francën jugore, ndërsa mishavinë është një djathë malor me qumësht të përzier dhe i thërrmueshëm, i pjekur në dru pa myk blu.
Mishavinë Nga Afër: Presidiumi i Slow Food i Kelmendit
Mishavina është djathi tradicional më i dokumentuar në Shqipëri sepse Slow Food drejton një Presidium, një projekt mbështetës për prodhuesit, për të. Sipas Fondacionit Slow Food, djathi vjen nga Kelmendi në veriun e largët, konkretisht fshatrat Lëpushë, Budaç dhe Vermosh pranë kufirit me Malin e Zi, dhe Presidiumi bashkon 17 familje.
Prodhohet vetëm në muajt e verës, kur lopët, delet dhe dhitë kullosin kullotat e larta, dhe të tre qumështet përzihen në përmasa të ndryshme. Slow Food i përshkruan hapat në këtë mënyrë: pasi qumështi të jetë mpiksur, gjiza pritet në shirita të trashë, mbështillet me copë dhe shtypet lehtë për të lëshuar hirrën. Djathi pritet në copa të mëdha dhe lihet të thahet jashtë, larg diellit, për 7 deri në 10 ditë. Pastaj thërrmohet me dorë, kriposet dhe paketohet në një enë druri me vrima në fund, në mënyrë që hirra e mbetur të mund të kullojë. Pjesa e sipërme vuloset me një shtresë të trashë gjalpi të shkrirë, ndonjëherë të sqaruar. Pas rreth dy muajsh, mishavina është gati dhe hahet gjatë gjithë dimrit të gjatë.
Djathi i përfunduar është i bardhë, që merr ngjyrë të verdhë kashte, në fillim i thërrmueshëm dhe më i thatë e më kompakt me kalimin e kohës, me një shije që Slow Food e përshkruan si pyll dhe sanë që bëhet më pikante me kalimin e kohës. Slow Food e vendos atë në familjen e "djathrave në thes" që gjenden në të gjithë Ballkanin dhe Anadollin, me një ndryshim: mishavina piqet në dru, jo në lëkurë kafshësh. Hapi tjetër i deklaruar nga Presidiumi është që dhomat e prodhimit dhe të magazinimit të jenë në nivelin e duhur, në mënyrë që djathi të përmbushë rregullat evropiane të sigurisë ushqimore dhe të shitet më gjerësisht.
Gjirokastër Kaçkavall dhe dy produkte qumështi që nuk do t'i gjeni në dyqane
Inventari i Arkës së Shijes për vitin 2020 i Slow Food për Shqipërinë, i prodhuar si pjesë e një projekti të Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë të Kombeve të Bashkuara (FAO), liston edhe tre produkte të tjera të qumështit krahas mishavinës.
| Produkt | Ku | Qumësht | Si përgatitet dhe plaket |
|---|---|---|---|
| Mishavinë | Kelmend, Qarku Shkodër | Lopë, dele dhe dhi, të përziera | I tharë 7 deri në 10 ditë, i thërrmuar, i kripur, i plakur rreth 2 muaj në një enë druri të mbyllur me gjalpë |
| Djathë kaçkavall i Gjirokastrës | Lunxhëri, Kardhiq, Çajup dhe fshatrat përreth, Qarku Gjirokastër | 100 përqind qumësht deleje nga racat lokale | Prodhuar në bulmetore të vogla nga qumësht i papasterizuar, gjizë e punuar me dorë në kokrra sa madhësia e orizit, e vjetëruar rreth 3 muaj, rrota nga 3 deri në 5 kg. |
| Maza e çapres | Boga, Shkrel, Kastrat dhe Kelmendi i poshtëm, Qarku Shkodër | Kryesisht dhi | Krem i skremuar nga qumështi i zier, i kripur lehtë, i mbledhur në një fuçi druri, pastaj i plakur deri në dimër në lëkurën e tharë të një qengji ose keci. Çdo familje prodhon 10 deri në 15 kg në vit. |
| Salcë shakullit | Kullotat malore rreth Përmetit dhe Postenani në qarkun e Korçës | Kos dhe qumësht (hyrja nuk e përmend kafshën) | 25 deri në 30 litra kos të kripur dhe të kulluar në një qese me lëkurë, të mbushur me qumësht të kripur, pastaj të varur 60 deri në 75 ditë. Gati deri në nëntor. |
Disa detaje nga hyrja e kaçkavallit ia vlen të përsëriten. Delet kullosin në kullota të pasura me lule të egra, veçanërisht me trendelinë (fenugreek, Trigonella foenum-graecum), të cilën inventari ia atribuon shijen e veçantë të djathit. Prodhimi i djathit dikur zhvillohej kryesisht në prill dhe maj dhe tani zgjat deri në gjysmën e dytë të korrikut. Inventari gjithashtu regjistron se djathi i Gjirokastrës u eksportua në Shtetet e Bashkuara në vitet 1930. Problemi kryesor i tij sot është qumështi: fshatrat e shpopulluara dhe kullotat e ndara nënkuptojnë se nuk ka mjaftueshëm prej tij.
Maza e çapres dhe salcë shakullit bëhen për familjen, jo për t’u shitur. Slow Food e lidh salcën shakullit me barinjtë arumunë të jugut dhe vëren se hahet si pjatë e parë ose në mëngjes. Maza u shërbehet mysafirëve si shenjë respekti dhe piqet gjithashtu në byrek me hithra.
Pse u ngushtua zgjedhja dhe shtytja për të mbrojtur atë që ka mbetur
Nëse banaku i djathit në një dyqan shqiptar duket më i thjeshtë nga sa sugjeron ky udhëzues, ekziston një arsye historike. Në parathënien e tij për inventarin, themeluesi i Slow Food, Carlo Petrini, shkruan se më shumë se dyzet vjet sundim komunist e kanë reduktuar traditën e prodhimit të qumështit baritor në dy opsione, djathë të bardhë industrial të kripur ose kaçkavall. Shënimet mbi djathërat individualë shtojnë një presion të ri: prodhuesit e vegjël e kanë të vështirë të përmbushin rregullat e higjienës që Shqipëria ka miratuar për t'u përshtatur me Bashkimin Evropian, dhe pa i përmbushur ato, një produkt tradicional nuk mund të arrijë tregun më të gjerë.
Mbrojtja ligjore është në një fazë të hershme. Një studim i vitit 2026 në revistën Frontiers in Sustainability raporton se Shqipëria ka regjistruar rreth 17 produkte sipas skemës së saj kombëtare të treguesve gjeografikë që nga viti 2008, dhe se pesë të tjera mbajnë statusin kombëtar të "specialitetit tradicional të garantuar", duke përfshirë dy djathëra: djathin Veleçik Ziem dhe një djathë dhie nga malësia e Runjës. I njëjti studim rendit mishavinën nga Kelmendi midis produkteve me potencial të lartë për një tregues gjeografik në të ardhmen. I vetmi produkt shqiptar që mund ta konfirmojmë si të mbrojtur në BE deri më tani është një vaj ulliri, Vaj Ulliri Valmi Elbasan, i miratuar më 19 nëntor 2025 sipas platformës AGRINFO. Asnjë djathë shqiptar nuk është ende në atë listë.
Siguria Ushqimore: Djathi i Papërpunuar me Qumësht, Ruajtja dhe Sjellja e Djathit në Shtëpi
Disa nga djathërat e mësipërm janë bërë nga qumësht i pasterizuar. Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave paralajmëron se djathërat e butë dhe të fortë të pasterizuar mund të mbajnë mikrobe të dëmshme, përfshirë Listeriozën, dhe se rreziku është më serioz për gratë shtatzëna, fëmijët, të moshuarit dhe njerëzit me sistem imunitar të dobësuar. Këshilla e saj është e thjeshtë: kontrolloni që etiketa të thotë "i pasterizuar" dhe mbajeni frigoriferin në 4°C ose më poshtë. Lexoni paketimin e çdo djathi që blini dhe pyetni dyqanin nëse etiketa nuk është në anglisht.
Nëse po ktheheni nga Tirana ose Prishtina me djathë në çantë, Shërbimi i Inspektimit të Shëndetit të Kafshëve dhe Bimëve i USDA-së thotë se udhëtarët mund të sjellin djathëra të fortë ose të butë, për sa kohë që djathi nuk përmban mish dhe nuk derdhet si lëng, siç është rikota ose gjiza. Një copë djathi e bardhë e fortë ose një fetë kaçkavall duket se i përshtatet këtij përshkrimi. Një kovë me gjizë të lirshme, si rikota, nuk mund të përputhet. Çfarëdo që të keni me vete, duhet të deklaroni të gjitha produktet bujqësore te Dogana dhe Mbrojtja Kufitare e SHBA-së, dhe zyrtarët marrin vendimin përfundimtar në portin e hyrjes. Për djathin nuk keni pse të merrni me vete, Restorante shqiptare pranë jush janë një vend i mirë për ta shijuar më parë.
Pyetje të shpeshta
Si quhet djathi shqiptar?
Fjala e përgjithshme për djathin në shqip është djathë. Djathërat më të zakonshëm shqiptarë përfshijnë djathë të bardhë (djathë të bardhë), gjizë (djathë të freskët), kashkaval (djathë kaçkavall gjysmë të fortë) dhe disa varietete tradicionale të vjetra.
A është djathi shqiptar i njëjtë me djathin feta grek?
Djathi i bardhë shqiptar është i ngjashëm me djathin feta grek, por zakonisht më pak i kripur dhe pak më i butë. Teknikat e prodhimit janë të krahasueshme dhe djathi feta grek mund të zëvendësojë recetat shqiptare nëse djathi shqiptar nuk është i disponueshëm.
Çfarë është gjiza?
Gjiza është një djathë shqiptar i freskët, i butë dhe i thërrmueshëm, i ngjashëm me rikotën italiane ose djathin meksikan queso fresco. I përgatitur nga qumësht i ngrohur që është trazuar. Përdoret në pite, në bukë me mjaltë, në supa dhe si pjatë anësore.
Cili është djathi më i njohur shqiptar?
Djathi i bardhë është djathi më i konsumuar në Shqipëri, shfaqet pothuajse në çdo mëngjes shqiptar dhe në receta të panumërta. Gjiza është i dyti më i zakonshëm.
Ku mund të blej djathë shqiptar në SHBA?
Tregjet shqiptaro-amerikane në Bronx, Yonkers, Detroit (Sterling Heights), Worcester dhe Boston zakonisht ofrojnë djathë tradicional shqiptar. Shfletoni drejtori biznesi për dyqane specifike.
Çfarë është mishavinë?
Mishavinë (ndonjëherë mishavinka) është një djathë tradicional i pjekur nga Kelmendi në Alpet veriore të Shqipërisë. I mprehtë dhe i thërrmueshëm, i bërë në verë nga qumësht i përzier lope, deleje dhe dhie dhe i pjekur rreth dy muaj në enë druri. Djathë për njohës të mirë të shijes.
A piqet mishavinë në lëkurë deleje?
Jo. Slow Food, i cili drejton një Presidium për djathin, thotë se mishavina i përket familjes më të gjerë të "djathit në thes" të Ballkanit, por piqet në një enë druri të mbyllur me gjalpë të shkrirë, jo në lëkurë kafshe. Produktet e qumështit shqiptar që piqen në lëkurë janë maza e çapres në veri dhe salcë shakullit rreth Përmetit.
A mund të sjell djathë nga Shqipëria në Shtetet e Bashkuara?
Zakonisht, nëse është i ngurtë. USDA APHIS u lejon udhëtarëve të sjellin djathëra të ngurtë ose të butë që nuk përmbajnë mish dhe nuk derdhen si lëng, gjë që përjashton djathërat në stilin e rikotës dhe të gjedhit. Ju duhet të deklaroni të gjitha ushqimet te Dogana dhe Mbrojtja Kufitare e SHBA-së me të mbërritur, dhe oficeri inspektues ka fjalën e fundit.
A ka ndonjë djathë shqiptar statusin e origjinës së mbrojtur?
Jo në nivel BE-je, për aq sa mundëm ta konfirmojmë. Një studim i vitit 2026 në Frontiers in Sustainability raporton se dy djathëra, djathi Veleçik Ziem dhe një djathë dhie nga malësitë e Runjës, mbajnë statusin e specialitetit tradicional kombëtar të Shqipërisë, dhe e emëron mishavinën si një kandidat të fortë për një tregues gjeografik.
Burimet
- Fondacioni i Ushqimit të Ngadaltë për Biodiversitetin: Presidiumi i Mishavin
- Ushqim i Ngadaltë: Arka e Shijes në Shqipëri, ushqim, njohuri dhe histori të trashëgimisë gastronomike (2020, PDF)
- Kufijtë në Qëndrueshmëri (2026): Vlerësimi i potencialit të produkteve ushqimore lokale për përfshirje në skemat e treguesve gjeografikë, prova nga Shqipëria
- AGRINFO: Tregues gjeografikë të miratuar për produktet jashtë BE-së në vitin 2025
- Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave: Rreziqet e Qumështit të Papërpunuar
- USDA APHIS: Udhëtar Ndërkombëtar, Qumësht, Produkte Bulmeti dhe Vezë
Lexime të Ngjashme
- Ushqimi Shqiptar: Udhëzuesi i Plotë
- Ushqime të njohura në Shqipëri
- Mëngjesi Shqiptar: 12 Pjata Tradicionale
- Buka Shqiptare: Llojet Tradicionale
- Byrek vs Borek vs Burek
- Nga çfarë është bërë rakia?
- Të gjitha recetat shqipetare
- Ushqimi Shqiptar: Udhëzuesi i Plotë për Kuzhinën Tradicionale
- Ushqime të Popullarizuara në Shqipëri: 20 Pjata Tradicionale
- Mëngjesi Shqiptar: Çfarë Hanë Shqiptarët në Mëngjes
- Çfarë e bën kuzhinën shqiptare unike
Lexime të ngjashme: Pica Shqiptare · Tradita e kafesë në Shqipëri · Ushqimi shqiptar
Autor: Dardanë Halimi
Dardanë Halimi është një shkrimtare dhe profesioniste e komunikimit me titull magjistër në Shkrim, Retorikë dhe Komunikim Teknik nga Universiteti James Madison. Puna e saj përqendrohet në tregimin e historive, përmbajtjen digjitale, arsimin e lartë dhe komunikimin strategjik, me përvojë në shkrimin për organizata akademike, jofitimprurëse dhe marketingu si në Shtetet e Bashkuara ashtu edhe në Kosovë.
