Mitrush Kuteli: Mjeshtër i Prozës dhe Folklorit Shqiptar

Mitrush Kuteli ishte një nga prozatorët më të dashur shqiptarë të shekullit të 20-të, i njohur për historitë e tij të rrënjosura thellë në folklorin shqiptar, traditën gojore dhe ritmet e jetës së përditshme në fshat. Duke shkruar me pseudonim, Kuteli, emri i vërtetë i të cilit ishte Dhimitër Pasko, solli zërin e rrëfimit shqip në letërsinë moderne, mblodhi dhe ritregoi përralla popullore dhe punoi si ekonomist, përpara se të heshtte dhe të burgosej nën regjimin komunist. Ky udhëzues mbulon jetën, punën dhe ndikimin e tij të qëndrueshëm.

Jeta e hershme

Kuteli lindi me emrin Dhimitër Pasko në vitin 1907 në Pogradec, në brigjet e Liqenit të Ohrit në juglindje të Shqipërisë. Qyteti dhe liqeni i tij do të bëheshin prani të përsëritura në shkrimet e tij. Ai studioi jashtë vendit, në Rumani, ku u trajnua si ekonomist, pjesë e së njëjtës botë diaspore të Evropës Lindore që kishte ushqyer prej kohësh jetën intelektuale shqiptare. Ai u kthye në Shqipëri dhe ndoqi karriera paralele në financë dhe në letërsi.

Një mjeshtër i prozës shqipe

Arritja e madhe e Kutelit ishte rrënjosja e prozës moderne shqipe në traditat gojore dhe folklorike të vendit. Tregimet e tij mbështeten në kadencat e rrëfimit të historive fshatare, legjendave dhe të folurit popullor, duke u dhënë atyre një muzikë dhe ngrohtësi dalluese. Përmbledhjet e tregimeve të tij u bënë klasike, të admiruara për gjuhën dhe ndjenjën e tyre të thellë për jetën shqiptare. Ai ndihmoi të tregonte se një letërsi kombëtare moderne mund të ndërtohej drejtpërdrejt nga traditat e vetë popullit, duke plotësuar letërsinë më patriotike të figurave të zgjimit si Naim Frashëri.

Folklorist dhe Përkthyes

Përtej prozës së tij origjinale, Kuteli ishte një koleksionist dhe ritregues i përkushtuar i përrallave popullore shqiptare, duke ndihmuar në ruajtjen e një trashëgimie të gjerë gojore në formë të shkruar. Ai ishte gjithashtu një përkthyes i aftë, duke sjellë vepra të letërsisë botërore në shqip. Kjo punë e ruajtjes dhe transmetimit ishte po aq e rëndësishme sa edhe historitë e tij, duke ruajtur materialin që përndryshe mund të kishte humbur.

Persekutimi nën komunizëm

Ashtu si shumë intelektualë shqiptarë me mendje të pavarur, Kuteli vuajti nën regjimin komunist të Enver Hoxha. Ai u burgos dhe u dënua me punë të detyruar, dhe zëri i tij i pavarur u shtyp për vite me radhë. Kontrolli i regjimit mbi letërsinë la pak hapësirë për shkrimtarët që nuk i shërbenin ideologjisë së tij, dhe persekutimi i Kutelit është pjesë e tragjedisë më të gjerë të kulturës shqiptare nën diktaturë. Ai vdiq në vitin 1967, statura e tij e plotë u njoh më lirisht vetëm pas rënies së komunizmit.

Trashëgimi

Që nga fundi i epokës komuniste, Mitrush Kuteli është rikthyer në vendin e tij të merituar si një nga prozatorët më të mirë shqiptarë, librat e të cilit lexohen dhe mësohen gjerësisht. Bashkimi i tij i folklorit dhe rrëfimit modern ndikoi te shkrimtarët e mëvonshëm dhe mbetet një model se si të shkruhet një letërsi kombëtare nga rrënjët vendase. Ai qëndron përkrah figurave si poeti në mërgim. Martin Camaj dhe romancieri Ismail Kadare në kanunin modern shqiptar.

Pse ka rëndësi Mitrush Kuteli

Kuteli ka rëndësi sepse tregoi se proza shqipe mund të ishte njëkohësisht moderne dhe thellësisht tradicionale, duke e nxjerrë forcën e saj nga vetë rrëfimi i kombit. Ruajtja e folklorit nga ana e tij e pasuroi kulturën dhe persekutimi i tij qëndron si një kujtesë për atë që diktatura i kushtoi letrave shqipe. Për më shumë figura të asaj tradite, shih figura të famshme në historinë e Shqipërisë.

Mitrush Kuteli’s Books: Titles, Meanings and Dates

Kuteli was born in Pogradec on 13 September 1907 and died in Tirana on 4 May 1967. Most of his own books appeared within a few years, between 1938 and 1944, and several were printed at his own expense. The list below follows Robert Elsie’s biography of the writer.

The first book had bad luck. Elsie records that of the 1,200 copies of Nete shqipëtare printed in 1938, about 1,000 were destroyed in a fire in Constanța before they could be sold, so the collection became widely known only with its second edition in 1944.

The Romania Years: Thessaloniki, Bucharest and Constanța

Dhimitër Pasko, known in Romanian as Dimitrie Pascu, attended a Romanian commercial college in Thessaloniki and then moved to Bucharest to study economics. He graduated in 1934 with a dissertation on the banking systems of the Balkans. A birthday profile in Dielli, the newspaper of the Pan-Albanian Federation of America Vatra (see our guide to Organizatat shqiptare), adds that his father Pandi was a tailor who had worked in Romania, and that Kuteli went on to hold senior posts in Romanian finance.

In Romania he also worked as a journalist for the Albanian weekly Shqipëri’ e re (New Albania), published in Constanța from 1919 to 1936. For that work he signed as Janus, after the two-faced Roman god who looks at the past and the future at once. In 1937 he arranged the publication in Bucharest of Ylli i zemrës (The Star of the Heart), the verse collection of the poet Lasgush Poradeci.

Elsie sees the mark of Romanian culture on Kuteli, as on Asdreni, Poradeci and other Albanian intellectuals who lived there. He also hears in some of the stories the atmosphere of 19th-century Russian prose, of Gogol and Turgenev, and of the Romanian prose writer Mihail Sadoveanu.

Banker, Editor and Founder of Revista Letrare

Kuteli came back to Albania in the autumn of 1942. By the end of the war he was an executive at the Albanian State Bank and, in Elsie’s words, a leading figure of Albanian letters. On 15 February 1944, together with Vedat Kokona, Nexhat Hakiu and Sterjo Spasse, he founded the fortnightly literary periodical Revista letrare (Literary Review). In 1943 he edited a collection of Fan Noli’s verse, Mall e brengë (Longing and Grief), and he published a number of works on finance and the monetary system.

After the war he was a founding member of the Albanian Writers’ Union, set up on 7 October 1945, and sat on the editorial board of Bota e re (New World), the first literary journal of the postwar period.

The 1947 Arrest and the Maliq Labor Camp

Elsie gives the background to Kuteli’s arrest. In 1947, during a purge that followed the period of Yugoslav influence over the Albanian Communist Party, Kuteli disapproved of the proposed customs and monetary union between Albania and Yugoslavia. As a member of an official delegation to Yugoslavia he is also said to have criticized the return of Serbian rule in Kosovo, a position he had already taken in his Poem kosovar (Kosovar Poem) of 1944. On his return he was arrested and sentenced to fifteen years in prison.

He spent the first two years of the sentence, from April 1947 to April 1949, in a labor camp near Korçë where prisoners were put to work draining the Maliq swamp. Elsie describes the conditions as extremely harsh. Once Yugoslav influence in Albanian party politics ended, the open persecution eased and Kuteli was released.

Back in Tirana he was allowed, like Lasgush Poradeci, to work as a literary translator for the state publishing house Naim Frashëri. He translated Soviet authors such as Maksim Gorky, Aleksey Tolstoy and Nikolay Ostrovsky, and also his own favorites among the Russian classics: Gogol, Turgenev, Krylov and Saltykov-Shchedrin. From Romanian he translated Mihai Eminescu and Mihail Sadoveanu, from Spanish Pablo Neruda, and from French André Maurois and Paul Éluard. He also wrote verse and tales for children, and left a novel on an Illyrian theme unfinished. He died of a heart attack in Tirana on 4 May 1967.

Where to Read Kuteli in English

Robert Elsie’s Albanian Literature website carries two pieces in his English translation: the long story “The Autumn of Xheladin Bey”, about a landowning bey and the peasants on his estates, and the poem “The Muddy Albanian Soil” (Balta shqipëtare), from the 1944 volume Sulm e lotë. Elsie’s short biography on the same site is the fullest account of Kuteli’s life in English.

Pyetje të shpeshta

Kush ishte Mitrush Kuteli?

Një prozator, folklorist dhe përkthyes shqiptar, i lindur si Dhimitër Pasko në Pogradec në vitin 1907, i njohur për historitë e tij të rrënjosura në folklorin dhe traditën gojore shqiptare.

Për çfarë njihet Mitrush Kuteli?

Për tregimet e tij të shkurtra të pasura me folklor, mbledhjen dhe ritregimin e përrallave popullore shqiptare, si dhe përkthimet e tij, të cilat së bashku formësuan prozën moderne shqipe.

A u persekutua Kuteli gjatë komunizmit?

Po. Ai u burgos dhe iu nënshtrua punës së detyruar nën regjimin komunist, dhe zëri i tij i pavarur u shtyp. Ai vdiq në vitin 1967.

Pse është i rëndësishëm Kuteli sot?

Ai konsiderohet si një nga prozatorët më të mëdhenj shqiptarë, dhe bashkimi i tij i folklorit me rrëfimin modern mbetet gjerësisht i lexuar dhe me ndikim.

Why was Mitrush Kuteli arrested in 1947?

According to Robert Elsie, Kuteli opposed the proposed customs and monetary union between Albania and Yugoslavia and is said to have criticized Serbian rule in Kosovo while on an official delegation. He was arrested on his return, sentenced to fifteen years, and spent April 1947 to April 1949 in a labor camp draining the Maliq swamp near Korçë.

Where did Mitrush Kuteli study?

He attended a Romanian commercial college in Thessaloniki, Greece, and then studied economics in Bucharest, Romania, graduating in 1934 with a dissertation on the banking systems of the Balkans. He published his first book of stories in Bucharest in 1938 and returned to Albania in the autumn of 1942.

What is Tregime të moçme shqiptare?

Tregime të moçme shqiptare (Early Albanian Tales), published in Tirana in 1965, is Kuteli’s prose adaptation of Albanian oral verse. It includes the heroic cycle of Mujo and Halili. Robert Elsie singles it out as the book Kuteli is especially remembered for from his later years.

Mëso më shumë

Vazhdo me Naim Frashëri, Ismail Kadare, dhe Martin Camaj.

Burimet

• Letërsia shqipe (Enciklopedia Britannica)
• Robert Elsie, Albanian Literature: Mitrush Kuteli (biography)
• Robert Elsie, Albanian Literature: Mitrush Kuteli, The Autumn of Xheladin Bey (English translation)
• Robert Elsie, Albanian Literature: Mitrush Kuteli, The Muddy Albanian Soil (English translation)
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), entry “Kuteli, Mitrush”, via Internet Archive
• Dielli (Vatra): Kujtojmë në ditën e lindjes shkrimtarin Mitrush Kuteli

Autor: Val Demiri

Valbona është redaktore dhe shkrimtare në ALB Connection, ku ajo mbulon njerëzit, bizneset dhe kulturën që formësojnë diasporën shqiptare. E diplomuar në gazetari në Universitetin e Ajovës, puna e saj përfshin profile të komunitetit, histori suksesi dhe reportazhe mbi jetën shqiptare në të gjithë SHBA-në, Evropën dhe më gjerë. Ajo tërhiqet nga historitë që festojnë arritjet e shqiptarëve dhe e mbajnë komunitetin të lidhur përtej kufijve.