Shtëpi LajmeKongresi i Manastirit (1908): Kongresi i Alfabetit Shqip

Shtëpi LajmeKongresi i Manastirit (1908):

Kongresi i Manastirit (1908): Kongresi i Alfabetit Shqip

Kongresi i Manastirit në nëntor 1908 zgjodhi alfabetin latin që shqiptarët e përdorin edhe sot. Kush mori pjesë, çfarë vendosën...

Diaspora

Shkruar nga Dardanë Halimi

Shtator 6, 2026

Ndani

Tabela e Përmbajtjes

8 min lexo

Dëgjoni këtë artikull

The Kongresi i Manastirit ishte takimi historik, i mbajtur në nëntor 1908 në qytetin e Manastirit (sot Bitola, në Maqedoninë e Veriut), ku udhëheqësit shqiptarë ranë dakord për një standard të vetëm. Alfabeti shqip. For centuries Albanian had been written in a confusing mix of Latin, Greek, Arabic, and other scripts. By settling on one Latin-based alphabet, the Congress of Monastir gave the Albanian nation a unified written language, a decisive step on the road to national identity and independence. This guide explains why the alphabet was contested, what happened at the Congress, the decision it reached, the figures who led it, and why it remains one of the great milestones of the Albanian National Awakening.

Fakte të shkurtra: Kongresi i Manastirit

Kur: 14 deri më 22 nëntor 1908
Ku: Manastiri (Bitola), atëherë në Perandorinë Osmane, sot në Maqedoninë e Veriut
Qëllimi: Të bien dakord për një alfabet të vetëm standard të shqipes
Rezultati: Miratimi i një alfabeti me bazë latine, baza e alfabetit modern të shqipes
Rëndësia: Një gjuhë e shkruar e unifikuar për kombin shqiptar, një moment kyç i Rilindjes

Pse u kontestua alfabeti

Për pjesën më të madhe të historisë së saj, shqipja nuk kishte një shkrim të vetëm të dakorduar. Në varësi të rajonit dhe fesë, ajo shkruhej me shkronja latine, greke ose arabe, dhe deri në fund të shekullit të 19-të disa alfabete rivale shqipe po konkurronin, duke përfshirë alfabetin e Stambollit dhe alfabetin e Bashkimit me bazë latine nga Shkodra. Kjo përçarje ishte një pengesë serioze: një komb që përpiqej të ndërtonte shkolla, një shtypshkronjë dhe një identitet të përbashkët kishte nevojë për një mënyrë të vetme për të shkruar gjuhën e tij. Rregullimi i alfabetit u bë një nga qëllimet qendrore të Rilindja Kombëtare Shqiptare.

Kongresi i vitit 1908

Revolucioni i Turqve të Rinj i korrikut 1908 solli një periudhë të shkurtër liberalizimi në Perandorinë Osmane dhe aktivistët shqiptarë e shfrytëzuan momentin. Nga 14 deri më 22 nëntor 1908, delegatë që përfaqësonin klubet dhe komunitetet shqiptare nga të gjitha trojet shqiptare dhe diaspora u mblodhën në Manastir. Misioni i tyre i vetëm dhe i fokusuar ishte t'i jepnin fund ngatërresës së shkrimeve dhe të zgjidhnin një alfabet për të gjithë kombin.

Vendimi: Një alfabet latin

Pas disa ditësh debati midis mbështetësve të skenarëve të ndryshëm, Kongresi zgjodhi një Alfabeti me bazë latine. Për të lehtësuar tranzicionin, fillimisht miratoi dy alfabete, por shkrimi latin i bazuar në alfabetin e Bashkimit shpejt mbizotëroi dhe u zhvillua në alfabetin modern. Alfabeti shqip me 36 shkronja përdoret ende sot. Zgjedhja e shkronjave latine mbartte edhe një mesazh: ajo e lidhte shqipen me kombet e Evropës dhe jo me ndonjë traditë të vetme fetare.

Udhëheqësit e Kongresit

Kongresi u kryesua nga Mid'hat Frashëri, një intelektual i shquar i Rilindjes nga familja e famshme Frashëri. Midis shumë delegatëve të shquar ishte edhe poeti-prift Gjergj Fishta dhe edukatori Parashqevi Qiriazi, widely described as the only woman among the delegates, who championed Albanian schooling for girls. Together they represented Muslim, Catholic, and Orthodox Albanians uniting around a shared national goal.

Pse kishte rëndësi

Një alfabet i vetëm hapte rrugën për gjithçka tjetër. Me një mënyrë për të shkruar shqipen, lëvizja mund të shtypte gazeta dhe libra shkollorë, të standardizonte mësimdhënien në shkollat shqipe si Mësonjëtorja, dhe përhapën një kulturë të përbashkët kombëtare. Vetëm katër vjet pas Kongresit të Manastirit, Shqipëria shpalli pavarësinë e saj, mbi një themel që Kongresi kishte ndihmuar të hidhej.

Tre alfabetet rivale në tryezë

Tre sisteme shkrimi dominuan debatin në Manastir. George Kyrias (Gjergj Qiriazi), i cili shkroi të vetmin raport të njohur si dëshmitar okular në anglisht të Kongresit, vuri në dukje se shqiptarët kishin përdorur rreth gjashtë ose shtatë alfabete deri në atë pikë, por delegatët u përqendruan në tre prej tyre.

Alfabeti i Stambollit. Krijuar në vitin 1879 nga Sami Frashëri, Koto Hoxhi, Pashko Vasa dhe Jani Vreto, dhe u promovua nga Shoqata për Botimin e Shkrimeve Shqipe. Ai ndiqte parimin një tingull, një shkronjë dhe deri në vitin 1905 ishte në përdorim të gjerë në të gjithë tokat shqiptare. Kyrias e quan atë alfabeti i Kostandinopojës ose i Frashërit.
Alfabeti i Bashkimit. U zhvillua në Shkodër nga Shoqata për Unitetin e Gjuhës Shqipe me ndihmën e klerit katolik. Ai i shkruante tingujt e veçantë të shqipes me çifte shkronjash të zakonshme latine (digrafe) dhe shmangte shenjat e theksit.
Alfabeti Agimi. I projektuar në vitin 1901 nga shoqëria letrare Agimi (Agimi), e udhëhequr nga poeti dhe prifti Ndre Mjeda. Ai ndoqi qasjen e kundërt dhe përdori shenja theksi (diakritikë) në vend të digrafeve.

Brenda Komitetit të Njëmbëdhjetë

Kongresi i plotë nuk votoi për alfabetin shkronjë për shkronjë. Një përmbledhje e ngjarjes nga Shoqëria Biblike Britanike dhe e Huaj regjistron se në ditën e tretë u emërua një komitet prej njëmbëdhjetë anëtarësh me fuqi të plota për të vendosur për çështjen.

Kyrias i rendit të njëmbëdhjetët si At Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Sotir Peci, Mid'hat Frashëri, Shahin Kolonja, Dhimitër (Taqi) Buda, Dom Ndre Mjeda, vetë George Kyrias, Nyzhet Vrioni, Grigor Cilka dhe një pjesëtar i familjes së familjes Topulli si Femih Topullies dhe më vonë Kyrias Topullie. Grupi ishte i përzier nga besimi: tre anëtarë ishin katolikë, dy ishin ortodoksë, dy ishin protestantë dhe katër ishin myslimanë ose bektashi. Fishta kryesonte komitetin, ndërsa Mid'hat Frashëri kryesonte Kongresin në tërësi.

Sipas raportit të Kyrias, anëtarët i dhanë njëri-tjetrit besën, fjalën e nderit, për të mbajtur diskutimet konfidenciale. Ata u takuan privatisht të martën, të mërkurën dhe të enjten dhe ranë dakord që të paktën tetë anëtarë duhej të ishin të pranishëm që një vendim të merrte vendimin. Raporti i Shoqërisë Biblike shton se familja Kyrias i organizoi këto takime të mbyllura.

Përfundimi i komisionit, sipas fjalëve të raportit, ishte të miratohej alfabeti i Kostandinopojës (Frashërit) dhe, së bashku me të, një alfabet tjetër thjesht latin, ku të dy do të mësoheshin në të gjitha shkollat shqipe. Kur Mid'hat Frashëri njoftoi rezultatin nga podiumi, shkruan Kyrias, salla duartrokiti dhe thirri "Rroftë Alfabeti".“

Kush erdhi në Manastir: Delegatët

Burimet nuk bien dakord për numërimin e saktë të personave. Raporti i Kyrias rendit 58 delegatë, përmbledhja e Shoqërisë Biblike flet për rreth 60, dhe historitë e mëvonshme zakonisht japin 50 delegatë nga 23 qytete dhe shoqëri, 32 prej tyre me të drejtë vote dhe 18 që morën pjesë si vëzhgues. Seanca e hapjes ishte një ngjarje publike: rrëfimi i Shoqërisë Biblike thotë se tërhoqi rreth 400 njerëz të kombësive të ndryshme. Guvernatori i përgjithshëm osman, Hifzi Pasha, u emërua president nderi.

Kryetar u zgjodh Mid'hat Frashëri, me nënkryetarë George Kyrias dhe Luigj Gurakuqi. Kyrias drejtonte seancat kur mungonte Frashëri.

Disa delegatë mbërritën me vite të tëra pune botuese, pjesën më të madhe të së cilës e kishin bërë jashtë vendit:

Sotir Peci, i lindur në Dardhë pranë Korçës dhe i diplomuar në matematikë në Universitetin e Athinës, kishte lançuar Kombin (Kombi) në Boston në vitin 1906, gazetën e parë në gjuhën shqipe në Shtetet e Bashkuara. Ai mori pjesë si delegat i komuniteteve shqiptare në Amerikë dhe iu dhanë tre vota.
Shahin Kolonja botoi revistën Drita në Sofje nga viti 1901 deri në vitin 1908. Në të njëjtin vit me Kongresin, ai u zgjodh deputet i Korçës në parlamentin osman.
George Kyrias ia dërgoi raportin e tij në anglisht, të datës 16 janar 1909, Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj. Kopja që ka mbijetuar është shkruar me dorë nga motra e tij Parashqevi Qiriazi.

Raporti i Kyrias kap gjithashtu atmosferën më të gjerë të vitit 1908. Ai përfshin një tabelë me 24 klube, 15 shkolla djemsh, 5 shkolla nate dhe 6 shoqëri të hapura në qytetet shqiptare që nga shpallja e kushtetutës osmane në fillim të atij viti.

Pas Manastirit: Refuzimi dhe Kongresi i Dytë i vitit 1910

Vendimi nuk i dha fund debatit. Disa myslimanë shqiptarë e kundërshtuan shkrimin latin, të shqetësuar se kjo do të dobësonte lidhjet me botën e gjerë myslimane, dhe Kongresi i Dibrës në korrik 1909 u përpoq të promovonte shkronjat arabe për shqipen.

Mbështetësit e vendimit të Manastirit u përgjigjën me takime të tyre. Kongresi i Elbasanit, i mbajtur nga 2 deri më 8 shtator 1909 me 35 delegatë nga Shqipëria qendrore dhe jugore, miratoi shkrimin latin dhe vendosi të themelonte një shkollë për përgatitjen e mësuesve, Shkollën Normale të Elbasanit, e cila u hap me gjashtë klasa më 1 dhjetor 1909.

Një Kongres i Dytë i Manastirit pasoi më 2 dhe 3 prill 1910, i organizuar nga shoqëria lokale Bashkimi. Bedri Pejani u zgjodh kryetar, me Petro Nini Luarasin dhe Ferid Ypin si sekretarë, dhe delegatët erdhën nga Ohri, Stambolli, Korça, Elbasani, Struga dhe Kosova, ndër të tjera. Takimi riafirmoi alfabetin me alfabet latin, miratoi një gazetë në gjuhën shqipe në Shkup dhe i kërkoi Shejhul Islamit një vendim nëse shkrimi latin ishte i pajtueshëm me mësimet islame.

Delegatët e vitit 1908 kishin vendosur gjithashtu të takoheshin përsëri në Janinë më 10 korrik 1910, këtë herë për të diskutuar gjuhën dhe letërsinë e saj. Në përdorimin e përditshëm, çështja u zgjidh vetë: alfabeti i Stambollit u zbeh me shpejtësi dhe alfabeti latin i bazuar në Bashkimin u bë standardi.

Kronologjia: Rruga drejt një alfabeti të vetëm

Data	Ngjarje
1879	Sami Frashëri dhe kolegët krijojnë alfabetin e Stambollit
1901	Shoqëria Agimi e drejtuar nga Ndre Mjeda harton alfabetin Agimi
1906	Sotir Peci lëshon Kombin në Boston
14 deri më 22 nëntor 1908	Kongresi i Manastirit; një komision prej njëmbëdhjetë vetash miraton dy alfabete
16 janar 1909	George Kyrias e daton raportin e tij në anglisht mbi Kongresin
Korrik 1909	Kongresi i Dibrës përpiqet të promovojë shkrimin arab
2 deri në 8 shtator 1909	Kongresi i Elbasanit miraton shkrimin latin
1 dhjetor 1909	Shkolla Normale e Elbasanit hapet me gjashtë klasa
2 dhe 3 prill 1910	Kongresi i Dytë i Manastirit riafirmon alfabetin latin
Nëntor 2023	Kryeministri i Shqipërisë njofton se 22 nëntori do të bëhet festë kombëtare

Ndërtesa e Kongresit dhe Dita e Alfabetit Sot

Kongresi u sponsorizua nga Klubi Bashkimi i Manastirit, një shoqëri letrare e formuar në vitin 1908, dhe u mblodh në një hotel në pronësi të Fehim Zavalanit. Vendndodhja në Manastir tani është Muzeu i Alfabetit Shqip, një pikë referimi për Shqiptarët e Maqedonisë së Veriut dhe për vizitorë nga e gjithë bota shqiptare.

Koleksioni i tij është ndërtuar rreth njerëzve në dhomë në vitin 1908. Në nëntor 2024, në prag të Ditës së Alfabetit, Kuvendi i Shqipërisë dhuroi 10 fotografi nga ditët e Kongresit, të përzgjedhura me Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave, duke iu shtuar 51 fotografive dhe 58 dokumenteve që muzeu tashmë mbante.

22 nëntori, data e mbylljes së Kongresit, shënohet si Dita e Alfabetit në Shqipëri, Kosovë dhe Maqedoninë e Veriut. Lista e festave zyrtare të Maqedonisë së Veriut e përfshin atë si festë për shqiptarët etnikë. Në nëntor 2023, duke folur në Samitin e Diasporës në Tiranë, Kryeministri Edi Rama njoftoi se data do të bëhej festë kombëtare edhe në Shqipëri. Njëqindvjetori i vitit 2008 u festua me aktivitete në Manastir, Tiranë dhe Prishtinë.

Pyetje të shpeshta

Çfarë ishte Kongresi i Manastirit?

Kongresi i Manastirit ishte një takim i mbajtur në nëntor 1908 në Manastir (Manastir), ku udhëheqësit shqiptarë ranë dakord për një alfabet të vetëm standard me bazë latine për gjuhën shqipe.

Kur dhe ku u mbajt Kongresi i Manastirit?

U mbajt nga 14 deri më 22 nëntor 1908, në qytetin e Manastirit, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane dhe sot qyteti i Manastirit në Maqedoninë e Veriut.

Çfarë vendosi Kongresi i Manastirit?

Vendosi të miratonte një alfabet latin për shqipen, i cili u bë baza e alfabetit modern të shqipes me 36 shkronja që përdoret sot.

Pse ishte i rëndësishëm Kongresi i Manastirit?

I dha kombit shqiptar një gjuhë të vetme të shkruar, duke bërë të mundur shkollat kombëtare, një shtypshkronjë dhe një identitet të përbashkët, një hap thelbësor drejt pavarësisë në vitin 1912.

Lexime të Ngjashme

Burimet

Autor: Dardanë Halimi

Dardanë Halimi është një shkrimtare dhe profesioniste e komunikimit me titull magjistër në Shkrim, Retorikë dhe Komunikim Teknik nga Universiteti James Madison. Puna e saj përqendrohet në tregimin e historive, përmbajtjen digjitale, arsimin e lartë dhe komunikimin strategjik, me përvojë në shkrimin për organizata akademike, jofitimprurëse dhe marketingu si në Shtetet e Bashkuara ashtu edhe në Kosovë.