Çamëria: Historia dhe Identiteti i Çamërisë

Chameria is one of the most emotionally charged names in Albanian history. It refers to a region of northwestern Greece, historically home to a large Muslim Albanian community known as the Chams (Çamët), from which nearly the entire Muslim Cham population was expelled between 1944 and 1945, at the end of the Second World War. Their descendants live today in Albania, Turkey, and the broader diaspora, and Chameria remains an unresolved historical wound in Albanian-Greek relations.

Kjo është historia e komunitetit çam, e tokës nga e cila erdhën dhe e ngjarjeve që i dhanë fund pranisë së tyre në atë që sot është Greqia.

Chameria (Çamëria) is a historical region in northwestern Greece, corresponding roughly to the modern Greek regional unit of Thesprotia and adjacent areas. It was home to a Muslim Albanian community, the Chams, from Ottoman times until the mid-20th century, alongside Orthodox Christian Albanians and Greeks. Between 1944 and 1945, at the end of the Second World War, Muslim Chams were expelled from Greece by forces led by Napoleon Zervas’s EDES resistance organization, in retribution for collaboration by some Chams with Italian and German occupation forces. Estimates of the number of Chams expelled range from about 14,000 to 35,000 depending on the source, and estimates of the dead range from about 1,200 to several thousand. Cham refugees settled primarily in southern Albania and Turkey. The Cham community and the Albanian state maintain claims for property rights and historical recognition; Greece has not recognized the expulsion as an ethnic cleansing. Chameria remains politically sensitive and historically contested.

TLDR:

• Çamëria: rajon historik në Greqinë veriperëndimore (Thesprotia moderne dhe zonat përreth).
• Shtëpia e çamëve shqiptarë, myslimanë dhe ortodoksë, që nga koha osmane deri në vitin 1945.
• Komuniteti çam mysliman i dëbuar midis viteve 1944 dhe 1945 nga forcat e EDES nën Napoleon Zervën.
• Dëbimi pasoi bashkëpunimin e disa çamëve me forcat pushtuese italiane dhe gjermane gjatë Luftës së Dytë Botërore.
• Estimates: about 14,000 to 35,000 expelled; deaths from about 1,200 to several thousand, depending on the source.
• Refugjatët çamë u vendosën kryesisht në Shqipërinë jugore (veçanërisht në Sarandë, Delvinë, Konispol) dhe në Turqi.
• Identiteti kulturor çam mbijeton në Shqipëri, me pretendime të vazhdueshme pronësore dhe thirrje për njohje.
• Çamëria mbetet e kontestuar në kujtesën historike shqiptaro-greke.

Ku është Çamëria

Chameria (Çamëria in Albanian, Τσαμουριά in Greek) is a region on the Ionian coast and inland hills of northwestern Greece, along the border with modern Albania. Geographically it centers on the modern Greek regional unit of Thesprotia, including towns like Igoumenitsa, Filiates, Paramythia, and Margariti. The region historically extended somewhat into what is today southernmost Albania (around Konispol and Sarandë), though modern borders divide it.

Popullsia e Çamërisë para mesit të shekullit të 20-të përfshinte:

• Çamët myslimanë, Albanian Muslims whose families had lived in the region for centuries; the community targeted for expulsion in 1944 to 1945
• Çamët ortodoksë, të krishterë ortodoksë shqiptarë në rajon; shumë prej tyre u identifikuan si grekë dhe nuk u dëbuan
• Popullsitë greke, komunitete greke të themeluara prej kohësh
• Vllahët dhe pakicat e tjera, grupe më të vogla

In the interwar years, Greek official figures put the Muslim Chams at roughly 17,000 to 22,000 (the 1928 census counted about 17,000), comprising a majority in some villages and a substantial minority in others. Their language was Albanian (the Tosk dialect); their religion was Sunni Islam; their culture was a distinct Chameria variant of southern Albanian tradition.

Kultura Çame Para Vitit 1944

Kultura çame e shqiptarëve në Çamëri përfshinte:

• Gjuha, një dialekt i dallueshëm çam i toskërishtes, me variacione rajonale që gjuhëtarët vazhdojnë t'i studiojnë.
• Muzikë, the Cham style of iso-polyphonic singing, a regional strand of southern Albanian polyphony
• Vallëzim, Cham line dances (vallja çame), still performed at festivals in Albania
• Veshje tradicionale, Kostume grash çame me qëndisje dalluese të bardha dhe shumëngjyrëshe; veshje burrash që përfshinte fustanellën tradicionale (veshje si kilt)
• Kuzhinë, Gatimet çame kishin shumë të përbashkëta me traditat më të gjera të ushqimit të Shqipërisë jugore dhe Greqisë veriperëndimore, por kishin përgatitje të ndryshme.
• Jeta fetare, xhami, teqe (veçanërisht të urdhrave bektashiane dhe të tjerë sufi) dhe institucione të komunitetit islamik

Identiteti çam u formua si nga përvoja e epokës osmane ashtu edhe nga pozicioni specifik gjeografik në kufirin midis popullatave ortodokse greke dhe atyre shqipfolëse. Çamët ishin dygjuhësh, të njohur me të dyja kulturat dhe ruanin një ndjenjë të dallueshme të identitetit të tyre rajonal.

Periudha midis dy luftërave dhe tensionet në rritje

The modern conflict over Chameria began with the Balkan Wars (1912 to 1913) and the drawing of the modern Greek-Albanian border. When Albania achieved independence in 1912, Cham communities were divided by the new international border. The bulk of Chameria remained within Greece; a small portion became part of Albania. For the other side of the border debate, see what “Northern Epirus” means.

Periudha midis dy luftërave solli vështirësi për çamët myslimanë në Greqi:

• The 1923 Greek-Turkish population exchange (Lausanne) was based on religion, but Cham Albanians were largely exempted after Albanian objections. Some Chams were nonetheless transferred to Turkey in this period, and their property was taken over by the Greek state.
• Greek nationalist policies through the 1920s and 1930s pressured Cham communities on language, land ownership, and religious practice; under the Metaxas dictatorship (1936 to 1940), Albanian-language books and newspapers were banned.
• Programet e rishpërndarjes së tokës ndikuan në mënyrë disproporcionale te pronarët e tokave çamë myslimanë.

Në fund të viteve 1930, marrëdhëniet midis çamëve myslimanë dhe shtetit grek ishin të tensionuara, por jo ende katastrofike. Lufta e Dytë Botërore do ta ndryshonte këtë.

Lufta e Dytë Botërore dhe Pushimi

Italia pushtoi Greqinë nga Shqipëria në tetor 1940. Ushtria greke u tërhoq dhe pushtoi për një kohë të shkurtër pjesë të Shqipërisë jugore. Më pas, Gjermania pushtoi Greqinë në vitin 1941, dhe si Greqia ashtu edhe Shqipëria ranë nën pushtimin e Boshtit, me Çamërinë e administruar pjesërisht nga pushtimi italian dhe më vonë nga gjermanët.

During the occupation, the Cham community became politically divided. Some Chams collaborated with Italian and German occupation authorities. Others joined the Albanian communist resistance. Still others remained neutral or focused on communal survival. Armed Cham collaborator units took part in Axis operations in which Greek villagers were killed, according to historians, while other Chams, including some community and religious leaders, opposed violence against their Greek neighbors and a limited number joined Albanian and Greek resistance units late in the war. How widespread collaboration was remains debated by scholars. The collaboration provided the political and legal justification for what came next.

Greek resistance to occupation also became divided. Two main organizations formed: EAM-ELAS (communist-led) and EDES (right-wing, republican and later royalist, led by Napoleon Zervas). EDES operated in the Epirus region including Chameria. As the war turned against the Axis in 1943 to 1944, EDES forces began operations against Cham communities as reprisal for collaboration.

Dëbimi (1944-1945)

Between June 1944 and March 1945, EDES forces under Napoleon Zervas conducted operations that resulted in the expulsion of nearly the entire Muslim Cham community from Greece. Cham villages were attacked in turn: inhabitants were killed or driven out, homes burned, and property seized. The worst violence came in Paramythia in June 1944 and Filiates in March 1945.

Vlerësimet e numrit të viktimave njerëzore ndryshojnë:

• About 14,000 to 35,000 Muslim Chams expelled, depending on the source (the higher figures come mainly from Albanian sources)
• Deaths: figures cited in the scholarly literature start at around 1,200 killed; Albanian sources give about 2,000 killed, plus about 2,500 refugees who they say died of hunger and disease on the way to Albania
• Pothuajse të gjitha fshatrat çame u zbrazën nga popullsia e tyre myslimane.

Refugjatët ikën në veri përtej kufirit në Shqipëri, në Sarandë, Delvinë, Konispol dhe në jug përtej lumit Vjosë. Të tjerë u nisën për në Turqi. Pronat, xhamitë, varrezat dhe institucionet kulturore të tyre u lanë pas dhe shumë prej tyre u shkatërruan ose u ripërdorën më pas.

Greek official histories frame the events as reprisals against collaborators; in 1945 to 1946 a Greek special court convicted 2,109 Chams in absentia for collaboration and war crimes. Albanian scholarship treats the expulsion as ethnic cleansing. Historians outside both countries disagree on the causes: many describe the expulsion as ethnic cleansing or collective punishment that hit women, children, and non-collaborators along with collaborators, while others stress the wartime atrocities by armed Cham units as its context and note that the EDES leadership did not order the killings (summary of the scholarship).

Çamët në Shqipërinë Komuniste

Cham refugees in Albania faced a difficult reception. Enver Hoxha’s communist government provided refuge and eventually granted Albanian citizenship, but it treated the Chams with suspicion, labeling many as reactionaries or collaborators because their elites had been landowners, some had collaborated with the Axis, and some had joined anti-communist groups; arrests and internal exile followed. It also restricted Cham cultural expression as part of broader anti-religious and anti-regional-identity policies. The Cham community’s Muslim identity, distinct dialect, and traditional customs were all suppressed to varying degrees under the communist regime.

Komunitetet çame u vendosën në rajonet bregdetare dhe të brendshme të Shqipërisë jugore, si në Sarandë, Delvinë, Konispol dhe më në veri në qytete si Vlora dhe Tirana, ndërsa çamët u integruan gradualisht në shoqërinë e gjerë shqiptare. Shoqatat kulturore çame u shpërbënë gjatë periudhës komuniste; pretendimet pronësore kundër Greqisë u ngritën zyrtarisht përmes kanaleve diplomatike, por nuk u zgjidhën kurrë.

Ripërtëritja e Identitetit Çam Post-Komunist

After the fall of Albanian communism in 1990 to 1991, Cham cultural life revived. Cham associations formed. Traditional music and dance were performed publicly. Property claims against Greece were formalized. Cham identity became one of several regional Albanian identities that could be expressed openly for the first time in nearly fifty years.

Institucionet kryesore moderne çame përfshijnë:

• The Chameria National Political Association (Shoqëria Politike Atdhetare “Çamëria”), founded in 1991, and the Party for Justice, Integration and Unity (PDIU, Partia Drejtësi, Integrim dhe Unitet), a small Albanian political party that represents Cham interests
• Festivalet kulturore çame në jug të Shqipërisë
• June 27, the anniversary of the 1944 killings in Paramythia, designated by an Albanian law of 1994 as a day of remembrance for the Chams (officially titled the Day of Greek Chauvinist Genocide Against the Albanians of Chameria); a Cham march is held in Konispol each year on that date

Qeveria shqiptare e ka ngritur vazhdimisht çështjen çame në bisedimet dypalëshe me Greqinë dhe në organet evropiane. Qeveritë greke në përgjithësi e kanë hedhur poshtë përkufizimin e dëbimit si spastrim etnik dhe nuk i kanë njohur pretendimet për pronë çame.

Politika e Çamërisë Sot

Çamëria mbetet politikisht e ndjeshme. Retorika nacionaliste shqiptare herë pas here përmend pretendime për “Shqipërinë e Madhe” që përfshijnë Çamërinë; ky nuk është qëndrimi kryesor i shqiptarëve dhe hidhet poshtë nga qeveritë e njëpasnjëshme të Shqipërisë. Qëndrimi kryesor i shqiptarëve përqendrohet në:

• Njohja e dëbimit si spastrim etnik ose krim kundër njerëzimit
• Të drejtat pronësore dhe kompensimi për çamët e dëbuar dhe pasardhësit e tyre
• Ruajtja kulturore e trashëgimisë çame në Shqipëri
• E drejta e kthimit ose udhëtimit të lirë për pasardhësit çamë

Greek governments have generally said that there is no open Cham issue, pointing to the wartime collaboration and the postwar court convictions. The bilateral disagreement has cooled but never been resolved. Greece has been an EU member since 1981, and Albania has been an official EU candidate country since 2014, so various formal and informal channels exist for dialogue.

Vendet e Trashëgimisë Çame

Vizitorët e interesuar për trashëgiminë çame mund të vizitojnë:

• Shqipëria e Jugut (Sarandë, Delvinë, Konispol), home to many Cham descendants in Albania
• Rajoni i Çamërisë në Greqinë veriperëndimore (Thesprotia), disa ish-fshatra çame ruajnë mbetje fizike, duke përfshirë xhami dhe varreza të vjetra; udhëtimi është i qetë, por historikisht i ndjeshëm.
• Ngjarjet kulturore çame, festivalet vjetore në jug të Shqipërisë përfshijnë muzikë, valle dhe veshje tradicionale çame
• Muzeu Historik Kombëtar në Tiranë, which covers 20th century Albanian history

Cham iso-polyphony music, in particular, is worth seeking out. It belongs to the southern strand of Albanian folk iso-polyphony, which UNESCO proclaimed a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005 and inscribed on its Representative List in 2008.

Pyetje të shpeshta

Çfarë është Çamëria?

Chameria (Çamëria) is a historical region in northwestern Greece, corresponding roughly to the modern Greek regional unit of Thesprotia and adjacent areas. It was historically home to a large Muslim Albanian community, the Chams, from Ottoman times through 1944 to 1945, alongside Orthodox Albanian and Greek populations.

Kush janë shqiptarët çamë?

The Chams (Çamët) are ethnic Albanians historically from Chameria in northwestern Greece. The community had both Muslim and Orthodox members before 1944 to 1945. Muslim Chams were expelled between 1944 and 1945, and their descendants live today primarily in southern Albania and Turkey.

What happened during the Cham expulsion of 1944 to 1945?

Between June 1944 and March 1945, forces led by Napoleon Zervas’s EDES resistance organization drove nearly the entire Muslim Cham population out of northwestern Greece. Villages were attacked, homes burned, and property seized. Estimates of expelled Chams range from about 14,000 to 35,000 depending on the source, and estimates of the dead from about 1,200 to several thousand. Greek accounts frame this as reprisal for wartime collaboration; Albanian accounts treat it as ethnic cleansing.

Ku jetojnë sot shqiptarët çamë?

Shumica e pasardhësve çamë jetojnë në jug të Shqipërisë, veçanërisht në Sarandë, Delvinë dhe Konispol, por edhe në Tiranë, Vlorë dhe qytete të tjera të Shqipërisë. Komunitete të konsiderueshme të diasporës çame ekzistojnë në Turqi (nga shkëmbimet e mëparshme të popullsisë dhe migrimet e mëvonshme), dhe komunitete më të vogla të diasporës çame ekzistojnë në Gjermani, Itali dhe Shtetet e Bashkuara.

A ka ende çamë në Greqi?

A small Orthodox Christian Albanian community remains in the historical Chameria region, though most identify culturally as Greek. Almost no Muslim Cham community remains in Greece; the 1944 to 1945 expulsion effectively ended the Muslim Cham presence in the region.

Cila është çështja çame?

The “Cham question” refers to the unresolved status of the 1944 to 1945 expulsion in Albanian-Greek relations. Albania has repeatedly raised claims for recognition of the expulsion, compensation for lost property, and cultural preservation. Greece has generally rejected these framings and considers the issue closed. The disagreement remains politically sensitive.

A e pretendon Shqipëria Çamërinë si territor të saj?

No. Successive Albanian governments have not made territorial claims on Chameria. The mainstream Albanian position focuses on recognition of the expulsion, property rights, and cultural preservation, not on redrawing borders. Nationalist voices occasionally invoke territorial framing, but this is not government policy.

Çfarë është izo-polifonia çame?

Cham iso-polyphony is a distinctive multi-voice singing tradition from the Chameria region. It is part of the broader Albanian folk iso-polyphony tradition that UNESCO proclaimed a Masterpiece of the Oral and Intangible Heritage of Humanity in 2005. Cham iso-polyphony is characterized by particular vocal techniques and melodic patterns distinct from other regional styles.

Lexime të Ngjashme

• Naim Frashëri: Poeti Kombëtar i Shqipërisë
• Arbëreshë: Shqiptarët italianë për të cilët askush nuk flet
• Enver Hoxha: Diktatori komunist
• Kanuni: Kodi i Lashtë i Nderit i Shqipërisë
• Kur e fitoi pavarësinë Shqipëria?
• Udhëzuesi i Udhëtimit për Rivierën Shqiptare

Ky artikull mbështetet në studime historike nga burime shqiptare, greke dhe ndërkombëtare mbi historinë e Greqisë veriperëndimore të shekullit të 20-të, duke përfshirë punën akademike mbi periudhën e Luftës së Dytë Botërore në Ballkan dhe materialin referues të disponueshëm përmes Përmbledhje e Epirit në Enciklopedinë Britannica. Shifrat e viktimave dhe vlerësimet e refugjatëve ndjekin diapazonin e cituar më shpesh në burimet kryesore shkencore; aty ku burimet nuk pajtohen, ne kemi vënë re mospajtimin.

Autor: Val Demiri

Valbona është redaktore dhe shkrimtare në ALB Connection, ku ajo mbulon njerëzit, bizneset dhe kulturën që formësojnë diasporën shqiptare. E diplomuar në gazetari në Universitetin e Ajovës, puna e saj përfshin profile të komunitetit, histori suksesi dhe reportazhe mbi jetën shqiptare në të gjithë SHBA-në, Evropën dhe më gjerë. Ajo tërhiqet nga historitë që festojnë arritjet e shqiptarëve dhe e mbajnë komunitetin të lidhur përtej kufijve.