Fakte të Shpejta: Valle Shqiptare (Valle)
- Emër Valle (vallë popullore shqiptare)
- Forma: Zakonisht valle në grup rrethore ose në vijë, të lidhura dorë për dore, nga supet ose nga një rrip.
- Rajonet: Valle luftëtarësh të fuqishëm në veri; valle më të ngadalta dhe lirike në jug
- Më të famshmet: Shota (vallja e dasmës kosovare) dhe vallja rugovase (Vallja e Rugovës)
- Instrumente: çifteli, def (daulle kornize), surle dhe lodra (shaum dhe daulle), gajde (gajde), klarinetë dhe violinë në jug.
Në këtë faqe
- Çfarë është Valle?
- Stilet Veriore dhe Jugore
- Vallet e famshme shqiptare
- Muzika dhe Instrumentet
- Vallëzimi në Dasma dhe në Diasporë
- Pyetje të shpeshta
Çfarë është Valle?
Vallja është vallja tradicionale popullore shqiptare dhe është pothuajse gjithmonë një akt i përbashkët dhe jo një performancë solo. Valltarët bashkohen në një vijë ose në një rreth të hapur, duke mbajtur duart, shpatullat ose rripat, dhe ndjekin një udhëheqës i cili vendos dhe shpesh improvizon hapat në krye të vijës. Vallja e lidh grupin në një trup të vetëm lëvizës, prandaj qëndron në zemër të çdo feste shqiptare, nga dasmat te festat kombëtare.Stilet Veriore dhe Jugore
Vallja shqipe ndahet përgjatë të njëjtës gjerësi vijë veri-jug si gjuha dhe muzika:- Vallet Veriore (Gege) janë energjike dhe shpesh luftarake. Ato përfshijnë valle dramatike burrash, ndonjëherë të kryera me shpata ose pushkë, që festojnë guximin dhe traditën luftëtare të malësive.
- Vallet e Jugut (Toskë dhe Lab) kanë tendencë të jenë më të ngadalta, më elegante dhe lirike, të shoqëruara shpesh nga kënga iso-polifonike magjepsëse e jugut, e cila njihet nga UNESCO si një kryevepër e trashëgimisë kulturore jomateriale.
Vallet e famshme shqiptare
- Shota. Një valle e shpejtë dhe e gjallë nga Kosova, që shpesh kërcehet në çifte, dhe një nga pikat kulmore të dasmave shqiptare.
- Vallja e Rugovës. Një valle e fuqishme burrash nga malësia e Rugovës, e njohur për lëvizjet e saj dramatike dhe shfaqjen e forcës dhe krenarisë.
- Lugina rajonale nga zona si Tropoja, Dropulli dhe Labëria, secila me hapat, ritmin dhe karakterin e vet.
Muzika dhe Instrumentet
Vallja shqipe është e pandashme nga muzika shqipe. Në veri, çifteli (një lahutë me dy tela) shpesh e mbart melodinë, së bashku me padyshim (daulle me kornizë) dhe gajde (gajdë); lahutë, një violinë me një tela, është më e njohur për shoqërimin e këngëve epike sesa të valleve. Në jug, klarineta, violina dhe defi udhëheqin meloditë më të ngadalta dhe të zbukuruara. Ritmi i këtyre instrumenteve drejton ritmin e luginës dhe u tregon valltarëve kur të shpejtojnë ose të ngadalësojnë.Vallëzimi në Dasma dhe në Diasporë
Vallëzimi është zemra që rreh e festimeve shqiptare. Në një Dasmë Shqiptare, të ftuarit kërcejnë në luginë për orë të tëra, shpesh në formën e tyre më të mirë, ndonjëherë në kostume tradicionale popullore. Kjo traditë udhëtoi me diasporën: në të gjithë Shtetet e Bashkuara, ansamblet e valleve popullore dhe grupet komunitare shqiptare e mbajnë gjallë luginën, duke ua mësuar atë një brezi të ri në festivale, dasma dhe festa kombëtare si Dita e Pavarësisë.K'cimi i Tropojës: Një valle shqiptare në listën e UNESCO-s
Në vitin 2024, UNESCO shtoi vallëzimin k'cimi të Tropojës në Listën e saj Përfaqësuese të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit. Është vallja e parë shqiptare që merr këtë njohje, duke iu bashkuar iso-polifonisë popullore shqiptare (e përfshirë në vitin 2008) dhe xhubletës (e vendosur në Listën e Mbrojtjes Urgjente në vitin 2022) midis elementëve të Shqipërisë të listuar nga UNESCO.
UNESCO e përshkruan k'cimin si një valle festive që interpretohet në tubime spontane dhe në dasma, ditëlindje dhe festime fshatare. Burra, gra dhe fëmijë marrin pjesë të gjithë, zakonisht në çifte që kërcejnë ballë për ballë pa u prekur, duke ngritur dhe ulur krahët ndërsa rrethojnë njëri-tjetrin. Daullet zakonisht përcaktojnë ritmin dhe gratë mund të tundin një shami, zakonisht një të kuqe.
Vallja i përket popullit të Tropojës në malësitë veriore, ku lidhet me festimet e pranverës, peizazhin malor dhe fluturimin e shqiponjave. Sipas UNESCO-s, ajo tani kryhet gjatë gjithë vitit, përfshirë edhe nga njerëz nga pjesë të tjera të Shqipërisë, dhe transmetohet në mënyrë informale ndërsa të rinjtë e shikojnë dhe bashkohen me të moshuarit në festimet familjare dhe të fshatit.
Vallet e Emërtuara Shqiptare me një Vështrim të Parë
Çdo rajon ka repertorin e vet, kështu që asnjë listë nuk është e plotë. Vallet më poshtë janë ndër më të dokumentuarat, me rajonin nga vjen secila dhe çfarë e dallon atë.
| Vallëzim | Rajon | Personazhi |
|---|---|---|
| K'cimi (Vallja e Tropojës) | Tropojë, Shqipëria e Veriut | Çiftet kërcejnë ballë për ballë pa u prekur, me krahët që ngrihen e ulen, nën ritmin e daulleve |
| Shota | Shqipëria Veriore dhe Kosova | Hapa të sinkronizuar mbi një ritëm të fortë, një pjesë integrale e dasmave dhe festivaleve folklorike |
| Valja e Rugovës | Rugovë, Kosovë | Vallëzimi me shpata në të cilin dy burra interpretojnë një betejë të simuluar për dorën e një vajze |
| Vallëzimi me shpatë në malësi | Malësitë e Veriut të Shqipërisë | Lëvizje e heshtur, ritmike pa instrumente ose këngë; versione mbijetojnë edhe midis arbëreshëve të Italisë. |
| Vallja e Osman Takës | Çamëria | Emërtuar sipas luftëtarit çam të shekullit të 19-të, Osman Taka (thuhet se ka vdekur në vitin 1887) dhe legjendës së vallëzimit të tij të fundit. |
| Pogonishte | Pogon, Shqipëria e Jugut | Hap rrethin në kohën 2/4, me dy kërcime të buta në çdo numërim |
| Napoloni | Shqipëria Qendrore, kryesisht Tirana | Vallëzimi i dasmës |
| Shamia e Beqarit | Vallëzonte në dasma | Vallëzimi ritual mbyllës i nuses dhe dhëndrit, i ndërtuar rreth një shami |
| Valje | Fshatrat arbëreshe të Kalabrisë, Itali | Vallëzimi gjysmërrethor i zinxhirit nëpër rrugë për Pashkë, i kënduar me këngë epike |
Vallja e Osman Takës mbart një nga legjendat më të njohura në folklorin shqiptar. Sipas traditës popullore, Taka u mbajt në Janinë nën dënimin me vdekje. Historia thotë se kur iu plotësua një dëshirë e fundit, ai kërkoi të kërcente dhe se kërceu aq bukur sa xhandarët shqiptarë të garnizonit osman refuzuan ta ekzekutonin. Të dhënat historike për vetë Takën janë të pakta.
Shota ka edhe një histori skenike. Një ansambël profesional i quajtur sipas kësaj valle u themelua nga shqiptarët e Kosovës në vitin 1950, dhe në vitin 1952 Olga Skovran koreografoi Shotën për ansamblin shtetëror serb Kolo. Prej andej, ajo u përhap në grupe amatore në të gjithë ish-Jugosllavinë dhe më gjerë.
Vallet e Luftës dhe Çfarë Pa Lord Bajroni
Vallet luftarake shqiptare, të njohura si valle luftarake, historikisht janë kryer përpara se burrat të niseshin për në betejë. Një formë e vjetër është një valle rrethore rreth një zjarri që mund të vazhdojë për orë të tëra vetëm me pushime të shkurtra, e hapur nga këngë që fillojnë me britma beteje.
Lord Bajroni pa një valle të këtij lloji gjatë udhëtimit të tij nëpër rajon në tetor 1809. Në Këngën II të Pelegrinazhit të Çajld Haroldit, botuar në vitin 1812, ai përshkruan ushtarët që lënë mënjanë shpatat e tyre pas një vakti në breg dhe kërcejnë dorë për dore, burrë i lidhur me burrë, nën dritën e zjarreve të natës, ndërsa gjysmë këndojnë, gjysmë bërtasin këngën e tyre. Një shënim i redaktorit për poemën e quan vallen një mbetje të valles së lashtë të luftës së Pirros.
Vallja e Rugovës ka edhe një jetë skenike më të vonë. Koreografi Slavko Kvasnevski krijoi një version formal në vitin 1971 për ansamblet folklorike në Jugosllavi, gjë që ndihmoi në përhapjen e saj përtej malësive të Rugovës.
Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës
Shfaqja më e rëndësishme për vallen shqiptare është Festivali Kombëtar i Folklorit, i mbajtur në një skenë të hapur në kështjellën e Gjirokastër. Ai lindi nga një Festival Kombëtar i Këngës, Muzikës dhe Valles i mbajtur në Tiranë në vitin 1949 dhe përsëri në nëntor 1959. Festivali i parë në Gjirokastër u zhvillua nga 8 deri më 16 tetor 1968.
Festivali më pas u rikthye çdo pesë vjet, në vitet 1973, 1978, 1983 dhe 1988. Edicioni i vitit 1995 u zhvendos në kështjellën e Beratit dhe eventi u rikthye në Gjirokastër në vitin 2000. Pasuan edicione të mëvonshme, duke përfshirë të nëntin në shtator 2009 dhe të dhjetin në maj 2015.
Festivali më i fundit, i 11-ti, u zhvillua nga 24 qershori deri më 1 korrik 2023, pas një ndërprerjeje prej tetë vitesh. I organizuar nga Ministria e Kulturës e Shqipërisë, ai bashkoi grupe nga 12 rajonet e vendit me interpretues nga Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Mali i Zi, plus grupe arbëreshe nga Italia dhe grupe nga Greqia.
Festivalet më të vogla rajonale mbajnë stilet lokale në skenë ndërmjet edicioneve. Ato përfshijnë Sofra Dardane në Bajram Curri çdo qershor, Oda Dibrane në Peshkopi, Logu i Bjeshkëve në Kelmend çdo gusht dhe një festival i valleve çame në Sarandë dhe Konispol.
Ansamble, Banda dhe Kërkime
Ansambli Kombëtar i Këngëve dhe Valleve i Shqipërisë u krijua në Tiranë në vitin 1957, me muzikantin Çesk Zadeja dhe koreografin Gëzim Kaçeli si drejtorë të parë. Është një nga grupet më të vjetra kombëtare interpretuese në vend që është ende aktiv dhe zakonisht jep shfaqje në Teatrin Kombëtar të Operas dhe Baletit.
Përtej instrumenteve të përmendura më parë, luginën e shoqërojnë dy formate klasike të grupeve muzikore. Në veri, vallet shpesh drejtohen nga çiftëzimi i surles, një instrument frymor, dhe lodrës, një daulle e madhe, ose nga një grup i vogël me çifteli, sharki dhe flauta. Në jug, grupi tipik i vallëzimit është sazeja, e ndërtuar rreth klarinetës, violinës, llautës, defit dhe fizarmonikës. Mund të lexoni më shumë rreth të dy traditave në udhëzuesin tonë për Muzikë tradicionale shqiptare.
Studiuesit kanë qenë duke i regjistruar këto valle që nga Lufta e Dytë Botërore. Projekti kërkimor i Folklorit Shqiptar, i cili mbështetet në punën e studiuesit të valleve Ramazan Bogdani, raporton se rreth 5,000 valle janë përshkruar në Shqipëri dhe Kosovë. Ai gjithashtu vëren valle në çift të kërcyera nga dy gra, një formë që thotë se nuk ka ekuivalent midis popujve fqinjë të Ballkanit.
Dy Valle Dasmash me një Rol Rituali
Disa valle janë më shumë sesa thjesht argëtim. Shamia e Beqarit, që fjalë për fjalë do të thotë shamia e beqarit, është tradicionalisht vallja e fundit e një dasme shqiptare. Nusja dhe dhëndri bëjnë sikur lajnë, shtrydhin dhe hapin një shami, e cila më pas digjet ndërsa të ftuarit këndojnë, duke shënuar fundin e jetës beqare të dhëndrit. Napoloni, në të kundërt, është një valle dasme e lidhur kryesisht me Tiranën dhe Shqipërinë qendrore.
Vallja e Arbëreshëve në Itali
Arbëreshët, paraardhësit e të cilëve u vendosën në Italinë jugore midis shekujve 15 dhe 18, ende kërcejnë vallen për Pashkë. Në fshatrat kalabreze si Civita, valltarët me kostume të ndritshme me ngjyrë fuksia, ari dhe jeshile lidhin duart në një zinxhir gjysmërrethor dhe ecin nëpër rrugë. Ata këndojnë këngë epike për rezistencën ndaj osmanëve, përfshirë një këngë të Skënderbeu u krye të martën e Pashkëve, sipas bordit kombëtar të turizmit të Italisë.
Pyetje të shpeshta
Si quhet vallja tradicionale shqiptare?
Quhet valle (forma e përcaktuar valla; shumës valle). Shumica e valleve shqiptare janë valle në grup në formë rrethi ose në vijë që kryhen dorë për dore, nga supet ose nga një rrip.
Çfarë është vallja Shota?
Shota është një valle e shpejtë dhe e gjallë shqiptare nga Kosova dhe Shqipëria veriore, që shpesh kërcehet në çift dhe është një nga momentet kulmore të dasmave.
Cili është ndryshimi midis valleve të Shqipërisë veriore dhe asaj jugore?
Vallet veriore (gege) janë energjike dhe shpesh luftarake, ndonjëherë të kryera me shpata, ndërsa vallet jugore (toske dhe labe) janë më të ngadalta dhe më lirike, shpesh të shoqëruara me këndim iso-polifonik.
Cilat instrumente përdoren në muzikën vallëzimi shqipe?
Instrumentet e zakonshme përfshijnë çiftelinë, defin (daulle me kornizë), surlen dhe lodrën, si dhe gajden (gajden), si dhe klarinetën, violinën, llautën dhe defin në jug.
Lexime të Ngjashme
- Traditat e Dasmave Shqiptare
- Kostumet Popullore Shqiptare
- Gegërisht kundër toskërishtes: Dialektet e shqipes
- Nga janë shqiptarët?
Burimet
- Trashëgimia kulturore jomateriale e UNESCO-s: K'cimi kërcimi i Tropojës
- Wikipedia: Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës
- Euronews Albania: Festivali Kombëtar Folklorik Gjirokastër 2023 hapen dyert
- Ambasada e Shqipërisë në Kanada: Festivali Folklorik Kombëtar në Gjirokastër
- Wikipedia: Vallet luftarake të shqiptarëve
- Wikisource: Veprat e Lord Bajronit, Pelegrinazhi i Çajld Haroldit, Kënga II
- Folklori Shqiptar: Vallet
- Italia.it: Pashkët në Kalabri, ritualet që duhen parë patjetër





