The Lidhja e Prizrenit (Shqip: Lidhja e Prizrenit) ishte lëvizja e parë e organizuar kombëtare shqiptare, e themeluar më 10 qershor 1878, në qytetin e Prizrenit, në Kosovë. E krijuar për të ndaluar dhënien e tokave të populluara me shqiptarë shteteve fqinje, ajo u shndërrua në një lëvizje që kërkonte autonomi dhe unitet shqiptar. Historianët e konsiderojnë gjerësisht Lidhjen e Prizrenit si lindja e nacionalizmit shqiptar dhe pika e vërtetë e fillimit të rrugës drejt pavarësisë në vitin 1912.
Ky udhëzues shpjegon pse u formua Lidhja, për çfarë luftoi, kush e udhëhoqi atë, si e shtypën osmanët dhe pse ajo ende ka rëndësi si themeli i kombit modern shqiptar.
Fakte të shkurtra: Lidhja e Prizrenit
- Themeluar: 10 qershor 1878, në Prizren të Kosovës
- Emri në shqip: Lidhja e Prizrenit
- Qëllimi: Për të mbrojtur tokat shqiptare dhe për të fituar autonominë e saj.
- Shkaktuesi: Traktati i Shën Stefanit dhe Kongresi i Berlinit (1878), të cilët kërcënonin të copëtonin territorin shqiptar
- I shtypur: Nga forcat osmane në vitin 1881
- Trashëgimia: Konsiderohet si lindja e lëvizjes kombëtare shqiptare
Në këtë faqe
- Sfondi: San Stefano dhe Kongresi i Berlinit
- Themelimi i Lidhjes në vitin 1878
- Nga Mbrojtja Territoriale në Autonomi
- Udhëheqësit e Ligës
- Shtypja Osmane
- Trashëgimia: Lindja e Nacionalizmit Shqiptar
- Pyetje të shpeshta
Sfondi: San Stefano dhe Kongresi i Berlinit
Në vitin 1878, pas Luftës Ruso-Turke, Traktati i Shën Stefanit i dha pjesë të mëdha të Ballkanit Osman, duke përfshirë tokat e banuara nga shqiptarët, Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë dhe Greqisë. Për shqiptarët, të cilët kishin jetuar në rajon për shekuj me radhë, kjo kërcënonte të ndante atdheun e tyre midis shteteve fqinje. Kur Fuqitë e Mëdha u takuan për të rishikuar marrëveshjen në Kongresin e Berlinit, udhëheqësit shqiptarë e kuptuan se duhej të organizoheshin dhe të vepronin shpejt për të parandaluar copëtimin e tokave të tyre.
Themelimi i Lidhjes në vitin 1878
Më 10 qershor 1878, delegatët nga të gjitha trojet shqiptare u mblodhën në Prizren dhe formuan Lidhjen e Prizrenit. Ajo mblodhi së bashku përfaqësues nga të katër provincat osmane të banuara nga shqiptarë dhe nga çdo besim, mysliman, katolik dhe ortodoks, duke i bashkuar ata rreth një kauze të përbashkët kombëtare. Vendi i takimit në Prizren mbijeton sot si një muze kushtuar Lidhjes.
Nga Mbrojtja Territoriale në Autonomi
Synimet e Lidhjes evoluan me shpejtësi:
- Në fillim, u përqendrua në mbrojtjen e territorit shqiptar, duke i rezistuar transferimit të tokave shqiptare Malit të Zi, Serbisë dhe Greqisë, ndonjëherë nëpërmjet forcës së armatosur.
- Me kalimin e kohës, një rrymë më ambicioze e shtyrë përpara për shqipen autonomibashkimi i provincave shqiptare në një njësi të vetme vetëqeverisëse brenda Perandorisë Osmane, me shkolla dhe administratë shqipe.
Ky ndryshim, nga thjesht mbrojtja e tokës në kërkesën e vetëqeverisjes kombëtare, është ajo që e bën Lidhjen fillimin e vërtetë të lëvizjes politike shqiptare.
Udhëheqësit e Ligës
Lidhja tërhoqi shumë nga patriotët kryesorë shqiptarë të kohës. Ndër më të rëndësishmit ishte Abdyl Frashëri, vëllai i poetit kombëtar Naim Frashëri dhe një nga zërat më të fortë për autonominë e Shqipërisë. Figura të tjera të shquara përfshinin udhëheqës fetarë dhe të komunitetit si Ymer Prizreni dhe organizatorë ushtarakë si Sulejman Vokshi. Së bashku ata i dhanë lëvizjes drejtimin e saj politik dhe forcën e saj luftarake.
Shtypja Osmane
Perandoria Osmane, e alarmuar nga një lëvizje që kërkonte vetëqeverisje, u zhvendos kundër Lidhjes. Pas disa vitesh tensioni dhe konfrontimi të armatosur, forcat osmane e shtypën Lidhjen e Prizrenit në vitin 1881, duke arrestuar ose dëbuar udhëheqësit e saj. Por, megjithëse organizata ishte thyer, ideja që kishte mbjellë ajo, se shqiptarët ishin një komb që meritonte qeverisjen e tyre, nuk mund të zhbëhej.
Trashëgimia: Lindja e Nacionalizmit Shqiptar
Lidhja e Prizrenit mbahet mend si themeli i kombit modern shqiptar. Ishte hera e parë që shqiptarët e të gjitha rajoneve dhe feve u bashkuan rreth një programi të vetëm kombëtar. Kërkesat që ajo ngriti, autonomia, shkollat shqipe, bashkimi kombëtar, përshkuan dekadat në vijim të Zgjimi Kombëtar Shqiptar dhe kulmoi në shpallja e pavarësisë në vitin 1912. Sot Lidhja nderohet në të gjithë Shqipërinë dhe Kosovën, dhe selia e saj në Prizren mbetet një pikë referimi kombëtare.
Datat kryesore të Ligës
| Data | Ngjarje |
|---|---|
| 3 Mars 1878 | Traktati i Shën Stefanit i jep fund Luftës Ruso-Turke dhe i cakton distriktet e banuara nga shqiptarë Malit të Zi, Serbisë dhe një Bullgarie të re. |
| 10 qershor 1878 | Delegatët nga të gjitha trojet shqiptare takohen në Prizren dhe themelojnë Lidhjen, tre ditë para hapjes së Kongresit të Berlinit. |
| Qershor deri në korrik 1878 | Lidhja i dërgon një memorandum Kongresit të Berlinit, i cili rivizaton hartën, por prapëseprapë i jep territorin shqiptar Malit të Zi. |
| 1879 deri në 1880 | Forcat e Lidhjes kundërshtojnë dorëzimin e Plavës dhe Gucisë, pastaj të Ulqinit, të cilin Mali i Zi më në fund e merr në nëntor 1880 nën presionin e një demonstrimi detar evropian. |
| 1880 | Lidhja kalon nga mbrojtja e territorit në kërkesat për një provincë të vetme autonome shqiptare me shkolla dhe zyrtarë në gjuhën shqipe. |
| Janar 1881 | Forcat e Lidhjes marrin kontrollin e Prizrenit, Gjakovës dhe Shkupit, duke drejtuar vilajetin e Kosovës si një qeveri provizore. |
| Prill 1881 | Një ushtri osmane nën komandën e Dervish Pashës mposht Lidhjen në Slivovë dhe hyn në Prizren; Abdyl Frashëri dhe udhëheqës të tjerë arrestohen. |
Burrat që e udhëhoqën atë
| Udhëheqës | Rol |
|---|---|
| Abdyl Frashëri | Mendja politike e Lidhjes; shkroi programin e saj, udhëhoqi delegacionin e saj te Fuqitë e Mëdha dhe u dënua me vdekje pas vitit 1881, më vonë u ndryshua në burg. |
| Ymer Prizreni | Kleriku i Prizrenit dhe kryetar i kuvendit të Lidhjes |
| Iljaz Pashë Dibra | Kryetari i parë i komitetit qendror të Lidhjes |
| Ali Pasha i Gucisë | Komandoi mbrojtjen e Plavës dhe Gucisë kundër Malit të Zi. |
| Sulejman Vokshi | Komandant ushtarak në fushatën e Kosovës të vitit 1881 |
| Haxhi Zeka | Figurë e Lidhjes që më vonë themeloi Lidhjen e Pejës në vitin 1899 |
Çfarë ndryshoi Liga
Lidhja humbi çdo betejë që zhvilloi me ushtrinë osmane dhe fitoi argumentin që kishte rëndësi. Përpara vitit 1878, perandoria dhe Fuqitë e Mëdha i trajtonin shqiptarët si myslimanë, katolikë ose ortodoksë që i përkisnin bashkësive fetare të perandorisë; pas Prizrenit ata duhej të trajtoheshin si një komb me territor për të mbrojtur. Kërkesa e Lidhjes për shkolla në shqip u ndikua drejtpërdrejt në lëvizjen kulturore të Rilindjes, Zgjimit Kombëtar Shqiptar, katër vilajetet e saj u bënë harta që delegatët në Vlorë kishin në mendje kur ata shpalli pavarësinë në vitin 1912, dhe 10 qershori ende shënohet në Kosovë si dita e fillimit të lëvizjes. Shtëpia e Lidhjes së Prizrenit, e rindërtuar pas vitit 1999, është vendi për ta parë atë; Udhëzues udhëtimi për në Prizren mbulon vizitën.
Çfarë kërkoi Liga
| Faza | Kërkesa |
|---|---|
| Qershor 1878, rezoluta themeluese | Besnikëri ndaj Sulltanit, por rezistencë e armatosur ndaj çdo transferimi të tokës së banuar nga shqiptarët në Mal të Zi, Serbi, Bullgari ose Greqi. |
| Vjeshtë 1878 | Bashkimi i katër vilajeteve të Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës në një provincë të vetme shqiptare. |
| 1879 deri në 1880 | Zyrtarët shqiptarë në atë provincë, shqipja si gjuhë e administratës dhe e shkollave, dhe taksat e shpenzuara në nivel lokal. |
| 1881 | Në praktikë, vetëqeverisje: Lidhja e drejtoi Kosovën si një autoritet i përkohshëm derisa mbërriti ushtria osmane. |
Shtëpia e Lidhjes në Prizren, një kompleks ndërtesash osmane të restauruara pranë lumit poshtë fortesës, është një muze i lëvizjes, dhe Kosova shënon 10 qershorin çdo vit. Shtëpia u dogj nga forcat serbe në vitin 1999 dhe u rindërtua sipas planit të vjetër; dokumentet brenda, duke përfshirë kopjet e memorandumeve të dërguara Fuqive të Mëdha, janë kursi më i mirë i shkurtër se pse viti 1878 kishte rëndësi.
Për shqiptaro-amerikanët, Lidhja ka një jehonë të veçantë, sepse i njëjti vit, 1878, shënon edhe fillimin e emigrimit të organizuar nga fshatrat jugore, dhe shoqëritë e diasporës së Bostonit dhe Nju Jorkut që u formuan një brez më vonë e morën programin e Lidhjes për shkollat dhe vetëqeverisjen si të tyren. Historia e këtyre shoqërive është në udhëzuesin tonë për Vatra dhe Dielli, dhe historia e komunitetit që ata ndërtuan Historia e shqiptarëve në Amerikë.
Pyetje të shpeshta
Çfarë ishte Lidhja e Prizrenit?
Lidhja e Prizrenit ishte lëvizja e parë e organizuar kombëtare shqiptare, e themeluar në vitin 1878 në Prizren për të mbrojtur tokat shqiptare dhe për të kërkuar autonomi. Konsiderohet si lindja e nacionalizmit shqiptar.
Kur dhe ku u themelua Lidhja e Prizrenit?
U themelua më 10 qershor 1878, në qytetin e Prizrenit, në Kosovën e sotme.
Pse u krijua Lidhja e Prizrenit?
U formua në përgjigje të Traktatit të Shën Stefanit dhe Kongresit të Berlinit të vitit 1878, i cili kërcënonte të ndante tokat e banuara nga shqiptarët midis Serbisë, Malit të Zi, Bullgarisë dhe Greqisë.
Çfarë ndodhi me Lidhjen e Prizrenit?
Pasi kërkoi autonomi, Lidhja u shtyp nga forcat osmane në vitin 1881 dhe udhëheqësit e saj u arrestuan ose u internuan. Por programi i saj kombëtar vazhdoi dhe formësoi lëvizjen drejt pavarësisë.
Pse është e rëndësishme Lidhja e Prizrenit?
Ishte hera e parë që shqiptarët e të gjitha rajoneve dhe besimeve u bashkuan rreth një kauze të vetme kombëtare, duke e bërë atë pikën fillestare të lëvizjes që çoi në pavarësinë e Shqipërisë në vitin 1912.
Lexime të Ngjashme
- Kur e fitoi pavarësinë Shqipëria?
- Naim Frashëri: Poeti Kombëtar i Shqipërisë
- Shqipëria përmes historisë: Emrat, origjina dhe trashëgimia
- A është Kosova shqiptare?
- Prizren, Kosovë: Udhëzues Udhëtimi
Burimet
Autor: Val Demiri
Valbona është redaktore dhe shkrimtare në ALB Connection, ku ajo mbulon njerëzit, bizneset dhe kulturën që formësojnë diasporën shqiptare. E diplomuar në gazetari në Universitetin e Ajovës, puna e saj përfshin profile të komunitetit, histori suksesi dhe reportazhe mbi jetën shqiptare në të gjithë SHBA-në, Evropën dhe më gjerë. Ajo tërhiqet nga historitë që festojnë arritjet e shqiptarëve dhe e mbajnë komunitetin të lidhur përtej kufijve.
